Negatieve ruimte en een betere compositie

Je ziet een vogel op een paaltje. Mooi licht, rustige houding, camera erbij. En wat doe je? Waarschijnlijk zoom je in, zodat die vogel lekker groot in beeld komt.

Logisch. Je wilt hem tenslotte laten zien.

Maar maak daarna eens een tweede foto. Eentje waarin de vogel wat kleiner blijft en je meer van de omgeving laat zien. Vergelijk die twee beelden. Misschien ontdek je dat juist die tweede foto beter laat voelen hoe stil en weids het daar was.

Daar gaat dit artikel over: bewust ruimte gebruiken in je natuurfoto’s. Niet omdat je onderwerp onbelangrijk is, maar omdat de omgeving kan helpen om het beter tot zijn recht te laten komen.

Nikon D500 + Nikkor 70-200mm f/2.8 - ISO 400 | 200mm | f/3.2 | 1/2000s

Wat is negatieve ruimte in fotografie?

Negatieve ruimte is de rustige ruimte rondom of tussen de onderwerpen in je foto. Denk aan een egale lucht, een zacht kleurvlak of een open stuk landschap. Het woord ‘negatief’ zegt niets over de kwaliteit: die ruimte doet juist mee in de compositie.

Ze kan je onderwerp duidelijker laten uitkomen en bijdragen aan de sfeer. Een klein onderwerp in een ruim beeld kan bijvoorbeeld kwetsbaar of eenzaam overkomen.

Wel moet het onderwerp herkenbaar genoeg blijven. Veel ruimte toevoegen maakt een foto niet vanzelf sterker.

Eerst bedenken wat je wilt laten zien

Voordat je aan instellingen denkt, helpt het om jezelf één vraag te stellen: waar gaat mijn foto eigenlijk over?

Wil je de fijne veertjes van die vogel laten zien? Dan ligt een close-up voor de hand. Wil je laten zien hoe hij op dat ene paaltje midden in de polder zit? Dan heb je meer omgeving nodig.

Dat zijn twee verschillende foto’s van hetzelfde onderwerp. Allebei kunnen ze goed zijn.

Bij een bloem werkt het net zo. Je kunt kiezen voor een beeld waarin de meeldraden centraal staan. Maar je kunt ook de steel, de buiging en de ruimte eromheen meenemen. Dan krijgt de foto een ander karakter.

Wat mij betreft begint een goede compositie bij die keuze. Je hoeft niet alles wat je ziet in één foto te stoppen.

Geef een vogel ruimte om te kijken

Bij dieren speelt de richting van de kop vaak een belangrijke rol. Kijkt een vogel naar rechts, probeer dan eens meer ruimte rechts van de vogel te laten.

Voor je gevoel kan hij dan het beeld in kijken. Zet je hem juist vlak tegen de rechterrand, dan lijkt zijn blik al snel buiten de foto te verdwijnen.

Hetzelfde kun je proberen bij een vliegende vogel: laat ruimte over in de vliegrichting. Zo krijgt de beweging een vervolg binnen het beeld.

Natuurlijk hoef je dat niet altijd zo te doen. Soms wil je juist een krap of ongemakkelijk gevoel oproepen. Maar maak de keuze bewust. Maak, als het moment dat toelaat, beide varianten en kijk welke het beste werkt.

De ruimte vóór de vogel verandert hoe je de foto ervaart

Verander de verhouding tussen onderwerp en omgeving

Hoeveel ruimte moet je dan gebruiken? Daar is geen vast percentage voor.

Een donkere vogel tegen een lichte achtergrond blijft op klein formaat vaak goed zichtbaar. Een bruin vogeltje tussen bruine rietstengels kan veel sneller verdwijnen. De vorm, kleur en helderheid van je onderwerp spelen dus mee.

Probeer drie versies:

• Een opname waarin je onderwerp een groot deel van het beeld vult.
• Een opname waarin je ook wat omgeving laat zien.
• Een opname waarin je onderwerp duidelijk kleiner is.

Kijk daarna niet alleen welke de mooiste details heeft. Vraag ook: welke foto brengt het gevoel over dat ik wil laten zien?

Let daarbij op het formaat waarop mensen je foto bekijken. Op je grote beeldscherm zie je dat kleine vogeltje misschien prima. Op een telefoon is het ineens nog maar een stipje. Verklein je foto daarom eens op het scherm. Blijft de compositie overeind?

Liggend of staand maakt echt verschil

We fotograferen een landschap al snel liggend. Maar draai je camera ook eens.

Een hoge, smalle foto van een rietstengel kan de lengte van die stengel benadrukken. In een liggende foto krijgt vooral de ruimte ernaast aandacht. Bij een boom kun je met een staand beeld meer van de lucht erboven meenemen, terwijl een liggend beeld eerder de uitgestrektheid van het landschap laat zien.

Kijk ook naar vierkant. Daarin kun je een onderwerp centraal zetten met ruimte rondom, zonder dat het beeld meteen naar één kant trekt.

Je hoeft hiervoor geen nieuwe camera of lens te kopen. Alleen even anders kaderen. :-)

Het beeldformaat bepaalt welke ruimte de meeste nadruk krijgt

Houd je onderwerp voldoende scherp

Een rustig beeld vraagt niet automatisch om het laagste f-getal dat je lens heeft.

Bij macro kan de scherptediepte zo klein worden dat alleen een randje van de bloem scherp is. Wil je juist de hele bloemvorm laten zien, dan kan een iets hoger f-getal beter werken.

Maak bijvoorbeeld een proefopname op f/4 en eentje op f/8, als je lens die mogelijkheden heeft. Controleer het onderwerp én de omgeving. De juiste keuze hangt onder andere af van je afstand tot het onderwerp en de afstand tussen onderwerp en achtergrond.

Let ook op beweging. Een rietstengel kan behoorlijk heen en weer gaan, zelfs als het voor jouw gevoel nauwelijks waait. Kies dan een sluitertijd die kort genoeg is om de beweging vast te leggen. Verhoog zo nodig de ISO om die sluitertijd te kunnen gebruiken.

Een statief houdt je camera stil. Het houdt die rietstengel niet stil.

Let op de belichting van grote lichte vlakken

Als een groot deel van je beeld uit sneeuw of een lichte lucht bestaat, kan de automatische belichting het geheel donkerder weergeven dan je bedoelt.

Maak een proefopname en bekijk het histogram en de waarschuwing voor overbelichte delen, als je camera die heeft. Staat het lichte vlak te donker, dan kun je in een automatische of halfautomatische stand positieve belichtingscompensatie proberen.

Doe dat in kleine stappen. Een instelling van bijvoorbeeld +0,7 is een proef, geen recept voor iedere situatie.

Omgekeerd kan een groot donker vlak tot een te lichte opname leiden. Ook daar geldt: controleer wat je camera ervan maakt.

En kijk vooral naar je onderwerp. Een prettige achtergrond is mooi meegenomen, maar als de lichte veren van je vogel geen detail meer hebben, ben je misschien te ver gegaan.

Ook in Lightroom kun je hiermee oefenen

Open eens een foto waarbij je twijfelt over de compositie. Maak in Lightroom Classic een virtuele kopie, zodat je verschillende uitsneden naast elkaar kunt vergelijken.

Probeer een krappe uitsnede en een ruimere versie, voor zover het oorspronkelijke beeld dat toelaat. Verplaats je onderwerp binnen de uitsnede en kijk wat er gebeurt.

Let bij de nabewerking ook op de onderlinge helderheid. Door de achtergrond sterk op te lichten of overal veel contrast toe te voegen, kunnen kleine details ineens nadrukkelijk aanwezig worden.

Bewerk dus met een doel. Wil je een zachte uitstraling behouden, dan hoeft niet ieder stukje van de foto evenveel structuur te krijgen.

Meer ruimte kun je achteraf alleen meenemen als je die ook hebt gefotografeerd. Maak buiten daarom gerust een extra, wat ruimere opname.

Origineel: Nikon D500 + Nikkor 300mm f/4 - ISO 200 | 300mm | f/5 | 1/320sVergelijk niet alleen de grootte van je onderwerp, maar ook de balans van het hele beeld 

Een oefening voor je volgende wandeling

Kies één onderwerp dat je rustig kunt fotograferen. Een blad aan een tak, een uitgebloeide bloem of een boom in een weiland is prima.

Maak vijf foto’s:

1. Een close-up.
2. Een ruimere opname.
3. Een opname met je onderwerp links in beeld.
4. Een opname met je onderwerp rechts in beeld.
5. Een opname in een ander beeldformaat.

Kies thuis je favoriete foto en schrijf in één zin op waarom die voor jou werkt.

Dat laatste is misschien wel het belangrijkste deel. ‘Deze is mooier’ is een begin. ‘Door de ruimte links volgt mijn blik de richting van de tak’ geeft je iets waar je bij een volgende foto weer bewust mee kunt werken.

Door te DOEN leer je herkennen welke keuzes bij jouw manier van fotograferen passen.

Wat zou jij ruimte geven?

Kijk bij je volgende wandeling eens of je een onderwerp vindt waarvan je normaal gesproken vooral een close-up zou maken. Maak die close-up gerust. En probeer daarna ook een ruimere compositie.

Welke versie spreekt je het meeste aan? En waarom?

Wil je daarmee oefenen en persoonlijke feedback krijgen op je foto’s? In de Fotografie Praktijkschool kijken we samen naar je beelden en naar de keuzes die je tijdens het fotograferen hebt gemaakt.